معمار آرزوها ; زمان معمار است

رسید عید و من از روی حور دلبر دور         چگونـــه باشــم بی روی آن بهــشتی حور

یکی دیگر از تزیینات زیباى هنر اسلامی، مقرنسهاست. مقرنس نیز علاوه بر عنصرى تزیینی، عامل فنى در معمارى به شمار می‌رود. مقرنسها در معمارى اسلامى براى اولین بار در گوشه‌ها و زاویه‌هاى گنبدها به کار گرفته شدند. در آغاز وقتى خواستند بناى عظیم گنبدها را برپا کنند، نیاز به عوامل فنى داشتند تا مانع ریزش سقف سنگین گنبد شوند. چنانچه گنبدهاى دورة ساسانى به دلیل عدم ایستایى لازم، فرو ریختند. معماران اسلامی، چنانچه ذکر گردید، با استفاده از سقفهاى گنبدى و به طور کلى با اقتباس از معمارى گذشته، دست به نوآوریهاى تکنیکى و هنرى منحصر به فردى زدند که در نوع خود در جهان معمارى بی‌نظیر بود. آنها سقف گنبد را که در دورة ساسانى بر روى پایه مربعى بنا شده بود، به پایه‌هاى شش ضلعى و هشت ضلعى تقسیم کردند و سرانجام گنبد را بر پایه هشت ضلعى بنا نهادند، لذا فشارهاى وارده از سقف گنبدى که به گوشه‌های جانبى هشتگانه منتقل می‌شد، مانع از ریزش گنبد شد. این اضلاع هشتگانه به صورت مثلثهاى کوچکى نمایان شدند که جنبه تزیینى نیز یافتند. سپس در مراحل بعدى با استفاده از مصالح انعطاف‌پذیرى چون گچ، هنر مقرنس‌کارى گسترش پیدا کرد.

یکی از قسمتهاى الحاقى به نقشه اصلى مسجد، بناى مرتفع مناره است و از این قسمت مسجد است که صداى اذان مؤذن در سطحى وسیع به گوش مسلمانان می‌رسد و آنان را براى انجام فریضة مقدس نماز دعوت می‌کند.

مناره در لغت به معنى جاى نور است. و در اصل بنایى باریک و بلند بوده که در وسط جاده‌ها و راه‌ها به عنوان میل راهنما احداث می‌شده است و به علت اینکه برفراز آن آتش روشن می‌‌کردند تا رهگذران در شب دچار مشکل نشوند، به آن مناره یا محل نور می‌گفتند.

مناره بنایى است که قبل از اسلام نیز وجود داشته است. اگرچه تاکنون تعداد کمى از آنها باقى مانده اما شواهد نشان می‌دهد که مناره یا میل براى هدایت و راهنمایی کاروانیان، در جاده‌ها، در پیش از اسلام ساخته می‌شده است. قدیمی‌ترین مناره باقی مانده، میل نور‌آباد معروف به میل اژدهاست که متعلق به دورة اشکانى است و در استان فارس قرار گرفته است. ارتفاع این میل حدود 7 متر، و بناى آن توسط سنگهاى تراش خورده سفید ساخته شده است. این برج در درون، داراى پلکانى است و بر بالاى آن آتشدان سنگى قرار داشته است. منار دیگر، میل فیروزآباد است که اکنون در شهر باستانى فیروزآباد فارس به صورت مخروبه به جا مانده است. ارتفاع این میل در گذشته بیش از 30 متر بوده و اکنون تنها 26 متر آن برجا است.

تصاویری از برج میلاد

ویژگی معماری این دوره را به اختصار می توان موقر ، نیرومند و دارای ساختاری زیبا توصیف کرد . در این دوره  با وجود فاصله زمانی نزدیک به چهار قرن با ایران باستان باز هم  می توان طرح کلی چهارایوانی ساسانی را مشاهده کرد . طرح مساجد و مدارس این دوره اکثراً چهارایوانی با طاقنماهای دیواری است ، ایجاد گنبدهای عظیم بر روی گوشواره در مساجد از دیگر ویژگی های مساجد این دوره است و در تمام ابنیه این دوره سردر اهمیت به سزایی دارد. بناها آجری و تزیینات آن شامل خطوط و نقوش هندی به صورت مهر در آجر، گچبری ، کاشی ساده معرق و کتیبه هایی به خط  کوفی و نسخ است . از جمله مساجد به جای مانده از این دوره می توان بهمسجد جمعه اردستان ومسجد جمعه زوره اشاره کرد .


مسجد جمعه اردستان
در قرن ششم ساخته شده است ، طاق ایوان ، مزین به گچبری زیبای مشبک با نقش برگ نخلی است که به آن وجهه ی بی نظیری داده است . محراب و گچبری های آن در این مسجد در دوره ایلخانان مغول بازسازی شده است .

روستای اسپیدان خراسان شمالی

ویژگی های معماری این دوره شبیه معماری ساسانی ( پیش از اسلام ) بوده و ابنیه مذهبی این دوره چهارایوانی ، دارای ستون های عظیم و ایوان های بلند طاقدار است . تزیین اصلی بنا در این دوره گچبری است که دارای رنگهای متنوع بوده و طرح های آن ، سنت های قدیمی ایران در دوره ساسانی را یادآوری می کند . از مساجد این دوره می توان بهمسجد جمعه نایین اشاره کرد. این مسجد که هنوز مورد استفاده است قدیمی ترین مناره به یادگار مانده در ایران را داراست . نقشه آن نقشه یک مسجد ساده ستون دار است که از قدیم تا کنون دچار تغییرات زیادی شده است . مناره این بنا که در اصل بر بالای قاعده مربعی شکل قرار داشت با نمای مسجد هماهنگ بود اما چندی بعد با اضافاتی محصور شد . بدنه هشت ضلعی آن کاملاً بدون تزیین است و نشانه مرحله انتقالی از مناره های مربعی به مناره های مدور  است، شکوه و جلال اصلی مسجد جمعه نایین در غنای گچبری های آن است .